Nieuws

Het maken van een mythe

Gepost op 5 mrt 2015 om 10:26 door Basje Boer

Hoe maak je een mythe? Je doet het met woorden, via allegorische vertellingen. Of je doet het in beeld, met iconische schilderijen, statige portretfotografie, schokkende selfies. Deze maand dook ik verschillende staaltjes van mythevorming op uit het programma van We Are Public, waarbij de billen van Scarlett Johansson ineens van alles gemeen bleken te hebben met een beroemde Amsterdamse regentenfamilie en Hans en Grietje.

selfie

Met zijn zachte kleuren en referenties naar de schilderkunst heeft de foto iets ontegenzeggelijk klassieks. De spiegel. Het vrouwelijk naakt. Het zelfportret.

Het billenshot van Scarlett Johansson behoort tot de galerij van selfie-klassiekers. De actrice richtte haar telefoon op de spiegel en legde rechts haar gezicht met geloken ogen vast, en links haar blote achterkant: een welgevormde rug en billen, de weerspiegelde benen verdwijnend achter haar eigen schouder.

Eerst zag ik alleen de billen. Ik deed de foto af als ordinair, en Johansson als aandachtsgeil. Nu, jaren later, kan ik voorbij de blootheid van de foto kijken. Misschien ben ik inmiddels meer selfies gewend, meer blote achterkanten. Nu zie ik de paradox van alledaagsheid – het scheve lampenkapje, het vlekje op Johanssons voorhoofd, de slechte kwaliteit van de telefooncamera – en uitzonderlijkheid, die ‘m zit in de schoonheid van het subject en het spel met weerspiegeling.

De avond De romantiek van de selfie-generatie gaat niet over het fotografiefenomeen alleen; de selfie wordt hier gebruikt om een generatie te typeren. Deze generatie kijkt naar zichzelf, deze generatie is hyperbewust en egocentrisch. Dit is mythevorming in actie: zo zullen we later bekend staan en gestereotypeerd worden, zoals Scarlett Johanssons selfie háár mythische status garandeerde.

hans grietje

Eten loopt als een rode draad door het sprookje Hans en Grietje, door de broers Grimm opgetekend en in verschillende versies uitgebracht. De helden van het verhaal, broer en zus, worden door hun ouders achtergelaten omdat er niet genoeg eten is om het hele gezin te voeden. Een truc met steentjes leidt hen terug naar huis, maar dezelfde truc mislukt de volgende dag omdat hongerige vogels hun spoor van broodkruimels hebben opgegeten.

Bezwijkend van de honger, vinden Hans en Grietje tenslotte een huis gemaakt van brood en snoep: een oase in een uitgehongerde wereld. Het huisje blijkt een val van een kannibalistische heks, die kinderen naar haar huisje lokt om ze op te eten. Maar de kinderen zijn haar te slim af en de heks belandt zelf in de oven die ze had aangestoken om de kinderen in te braden.

Mythische figuren en verhalen laten zich graag misbruiken. Denk aan sprookjes, maar ook aan historische figuren, aan stereotypen en hedendaagse celebrities. De overbekende personages en eendimensionale plots worden gelardeerd met eigen inzichten, ideeën, smaak of agenda. En waar het verhaal afwijkt van het origineel, vind je de maker. Het sprookje van Hans en Grietje werd op die manier al meer dan eens geëxploiteerd; zo schiet bijvoorbeeld Alex van Warmerdams Grimm me te binnen. Ook theatergezelschap Orkater gebruikte het verhaal van broer en zus als inzet voor een wilde theatervoorstelling, met Annet Malherbe als heks.

Machteld, Yvonne en Maurits van Loon, ca 1925, Jacob Merkelbach, courtesy Museum Van Loon

Machteld, Yvonne en Maurits van Loon, ca 1925, Jacob Merkelbach, courtesy Museum Van Loon

Drie kinderen – twee zusjes en hun jongere broertje – gekapt in de stijl van de jaren twintig. Het haar van het meisje links, met de berustende blik van het oudste kind, omlijst haar gezichtje als een helm, de scheiding netjes in het midden. Haar zusje, een Jennifer Lawrence avant la lettre, heeft het haar dwars over het hoofd gekamd, met een speldje opzij. En ook het jongetje op de voorgrond, zijn lijf gedraaid zodat hij kan schuilen bij de warmte van zijn zusjes, heeft een korte pony. Achter is het haar fris opgeschoren.

Het gezicht van het zusje rechts is omhoog gekruld in een lach: de mond, de wangen, de ogen, zelfs de kin. Dat ze het allemaal niet al te serieus neemt, verraadt de lach. Het jongetje, zijn kin laag, de ogen groot, is zo sneu als een huilend zigeunerkindje. Zijn zussen leggen geforceerd hun handen op zijn hand en zij: ‘Zo is het mooi,’ zei de fotograaf.

De drie zijn dicht tegen de wand gefotografeerd; het haar en de schouders van de zusjes maken schaduwen tegen het wit. Het maakt de afbeelding plat: dit zijn geen mensen, maar plaatjes. Het zijn tekeningen uit een kinderboek, mythen vanaf het moment dat de fotograaf afdrukte.

Regentenfamilie Van Loon liet zich, zoals ieder andere belangrijke Amsterdamse familie, met grote regelmaat vastleggen op beeld. In eerste instantie werd dat door schilders gedaan, later ook door fotografen. Hun huis werd een museum, hun portretten werden kunst. Fotomuseum Foam, partner van Museum van Loon, stelt deze maand de portretten van de familie tentoon, geschoten door de beroemdste fotografen. De vraag hoe je een mythe maakt, lijkt makkelijk beantwoord: door je beeltenis vast te leggen. Maar hoe zit dat vandaag de dag, nu je selfie op de grote selfie-hoop belandt?

De tentoonstelling A Family Portrayed in Foam is in het weekend van 7 en 8 maart gratis te bezoeken voor leden van We Are Public

De voorstelling De terugkeer van Hans en Grietje van Orkater vindt op 26 maart plaats in De Meervaart en is gratis voor leden van We Are Public

De romantiek van de selfie-generatie is een avond van De Nieuwe Liefde en vindt op 26 maart plaats in het Felix Meritis, gratis voor leden van We Are Public

Deze website maakt gebruik van cookies om je gebruikerservaring te optimaliseren. Door cookies te accepteren help je ons om We Are Public verder te verbeteren. Meer informatie over ons cookie- en privacy beleid vind je hier.