Blog overzicht
Programma

Unknown Pleasures

Gepost op 12 mei 2015 om 15:27 door Alex Verkade

Op de avond van vrijdag 8 mei was een groep We Are Public-leden te gast in het Anton Pannekoek Instituut voor sterrenkunde. Wetenschapsredacteur Alex Verkade schreef een verslag van de avond. Xiaoxiao Xu maakte foto’s van het bezoek aan het op dit tijdstip uitgestorven gebouw.

Sera Markoff

Sera Markoff draagt een t-shirt met de hoes van Joy Division’s Unknown Pleasures. Dat is niet toevallig. Het beroemde golvenpatroon, vertelt ze, is een opname van een pulsar: het snel ronddraaiende restant van een supernova. De kern die overblijft als bepaalde sterren sterven.

De Amerikaanse Markoff praat gemakkelijk en energiek. Ze is nog geen halve week terug van drie maanden gastprofessorschap in de Verenigde Staten, maar van een jetlag is niets te merken.

IMG_0410

IMG_0326

Sera Markoff is niet de enige vanavond die weleens experimenten doet. Voor We Are Public, een culturele club, is de avond zelf een soort experiment. Exacte wetenschappen worden immers niet altijd geschaard onder de noemer cultuur. Sterker nog, het beeld dat C.P. Snow in 1959 schetste van een gespleten intellectuele wereld, met exacte wetenschap aan de ene, en humaniora en kunsten aan de andere kant van een kloof, is ruim een halve eeuw later nog al te relevant. Voor argumenten verwijs ik graag naar wiskundige Ionica Smeets, die bij Zomergasten een illustratief fragment uit De Wereld Draait Door liet zien.

Goed, een experiment dus. Deel 1 daarvan is in elk geval alvast geslaagd: de avond was binnen no time volgereserveerd. En niet, blijkt, door leden die toevallig allemaal een exacte achtergrond hebben. Bijna de helft van de aanwezigen kiest als antwoord op Markoffs multiple choice vraag ‘What do you do?’ voor de categorie ‘Media/Arts’.

IMG_0392

IMG_0389

Markoffs onderzoek speelt zich af op de schaal van tientallen lichtjaren, sterren zo zwaar als duizenden zonnen en processen die miljoenen jaren duren. Ze werkt aan zwarte gaten, waarvan sommige net als pulsars overblijfselen zijn van gestorven sterren. Zo’n zwart gat is een relatief klein (dertig kilometer doorsnee bijvoorbeeld), nogal zwaar (tien maal de massa van de zon bijvoorbeeld) object, dat zo’n sterke zwaartekracht uitoefent dat zelfs de snelheid van het licht niet hoog genoeg is om eraan te ontsnappen – zodat we het als zwart zien.

Of liever gezegd: niet zien. Zwarte gaten nemen we alleen indirect waar, via hun effect op de omgeving en de sterren in hun buurt. En via Markoffs onderzoeksobjecten: fonteinen van heet materiaal, zo groot als sterrenstelsels, die door zwarte gaten uitgespuwd worden.

IMG_0386

IMG_0347

IMG_0374

De koepel in

Dat waarnemen wordt gedaan met telescopen, en die gaan we zien. We volgen Franka en Ziggy, collega’s van Markoff, door het grote universiteitsgebouw naar boven, een klein wenteltrapje op, nog een trapje op, en dan staan we bovenop het Anton Pannekoek Instituut in een koepel, naast een drie meter hoge stellage van buizen, kabels, CCD’s en computers. De akoestiek is vreemd in de koepel. Als iemand een vraag stelt, lijkt de stem uit een specifieke plek in de koepel te komen, terwijl de persoon vlak voor je staat.

De stellage kan bewegen. Franka toetst de coördinaten van een hemellichaam in op de computer, en de telescoop richt zich zoemend op een plek aan het firmament. Een zwaar luik in de koepel schuift langzaam open, de gehele koepel draait om de telescoop via de ontstane opening vrij zicht op de hemel te geven. Als het vanavond niet bewolkt was geweest, hadden we nu waarnemingen kunnen doen.

IMG_0354

IMG_0380

IMG_0376

Dat kan in theorie met het blote oog, maar een waarneming bestaat tegenwoordig eigenlijk altijd uit een digitale opname. Dat kan een digitale foto zijn, een opname van zichtbaar licht op een CCD dus, of bijvoorbeeld een opname van een spectroscoop. Daarmee kun je aan de kleurverdeling van het uitgezonden licht zien uit welke atomen een ster is opgebouwd. Van achter je computer in de Watergraafsmeer.

De telescoop hier is de grootste in Nederland, maar wordt toch alleen gebruikt voor onderwijs. Voor het echte werk vertrouwen onderzoekers als Markoff op telescopen in de ruimte, zoals Hubble. En op enkele gigantische apparaten op aarde, zoals de Very Large Telescope en de Extremely Large Telescope in Chili (de plannen voor de nieuwe Overwhelmingly Large Telescope bleken helaas onhaalbaar).

IMG_0370

IMG_0397

IMG_0405

Als ieders nieuwsgierigheid bevredigd is, dalen we weer af, het gebouw in. Met zijn allen lopen we door de bewolkte avond naar het café. We mogen Markoff inmiddels Sera noemen. Gezamenlijk drinken we en praten we over Nederland vs. de Verenigde Staten, het lage percentage vrouwen in hogere wetenschapsfuncties in Nederland, zwarte gaten, wormholes en James Turrell.

Sera zou graag kunstenaars binnen te halen in onderzoeksinstituten. Een lid vindt dat wetenschap een mooie aanvulling zou kunnen zijn in het theater. Peter Saville drukte een pulsar op een platenhoes.

Voor We Are Public is dit kleine experiment volbracht. Er is geproefd van voorheen onbekende genoegens en niemand is erin gestikt. Verder onderzoek is gewenst.

Deze website maakt gebruik van cookies om je gebruikerservaring te optimaliseren. Door cookies te accepteren help je ons om We Are Public verder te verbeteren. Meer informatie over ons cookie- en privacy beleid vind je hier.